Seksualiteit en identiteit in de tienerjaren

Module 04 · Tienergedrag & zelfstandigheid · Artikel 20 · Wave 1 · 13+

---

Je dochter van vijftien heeft haar haar heel kort laten knippen. Ze draagt sinds kort andere kleren. Ze noemt, en passant, een meisje uit haar jaar met wie ze veel optrekt. Als je ernaar vraagt, zegt ze: ja, we hebben eigenlijk iets met elkaar. Ze zegt het op een manier die voelt alsof ze test hoe het valt.

Of je zoon van zestien heeft je verteld dat hij de naam van zijn geboortebewijs niet meer wil gebruiken. Hij heeft een andere gekozen. Hij wil dat jij die gebruikt. Hij wil dat je mede-ouder die ook gebruikt. Hij kijkt je aan terwijl hij het zegt, hoopvol, bang.

Of er is helemaal geen aankondiging geweest. Je tiener is stiller. Zit anders op de telefoon. Kijkt naar dingen. Laat dingen doorschemeren. Of trekt zich juist terug. Of zoekt naar woorden waarvan jij nog niet weet dat ze van hem of haar zijn.

Dit artikel gaat over het groeiende besef van een tiener van wie die is, inclusief seksuele oriëntatie en genderidentiteit. Het is voor de ouder die net iets te horen heeft gekregen, of die iets vermoedt, of die zich gewoon wil voorbereiden op het moment dat het gesprek komt.

Het gaat ook over de kant van de mede-ouder. Soms is de ene ouder er eerder klaar voor dan de andere. Soms denken de ouders er heel verschillend over. Soms heeft de tiener één ouder uitgekozen om het als eerste te vertellen. Het zijn allemaal normale patronen. Hoe het gezin ermee omgaat, vormt de tiener nog lang.

Wat de tienerjaren hier doen

Even een kader.

De tienerjaren zijn de periode waarin de meeste mensen ontdekken wie ze zijn. Seksuele oriëntatie, genderidentiteit, hoe ze liefhebben, wat voor mens ze willen zijn, de waarden die ze aanhangen, het lichaam waarin ze leven, de toekomst die ze voor zich zien. Dit wordt allemaal stukje bij beetje uitgevogeld, over de lange strekking van twaalf tot twintig.

Een deel van wat de tiener uitzoekt gaat over op wie die valt. Een deel gaat over het eigen lichaam, het gender, hoe die gezien wil worden. Een deel gaat over met wie die het leven wil delen, in wat voor vorm. Een deel gaat over identiteiten waar een generatie geleden nog geen woorden voor waren. Een deel gaat over identiteiten die er altijd al waren, maar waar niet openlijk over werd gesproken.

De meeste tieners komen uiteindelijk uit op een redelijk stabiel gevoel van wie ze zijn. Sommigen komen ergens anders uit dan ze eerder dachten. Sommigen komen ergens anders uit dan hun ouders dachten. Dat uitkomen gebeurt niet altijd op je zestiende of twintigste; bij sommige mensen blijft het besef zich ontwikkelen tot in de twintig en daarna.

Dat verkennen is niet iets om je zorgen over te maken. Het is het werk van jezelf worden. De tiener die verkent en uitkomt bij precies de identiteit die de ouders verwachtten, heeft hetzelfde werk gedaan als de tiener die ergens anders uitkomt. Het werk telt meer dan de bestemming.

Wat je misschien ziet

De signalen.

Misschien hoor je het rechtstreeks. Een coming-out. Een nieuwe naam. De vraag om andere voornaamwoorden te gebruiken. Een nieuwe geliefde van een onverwacht gender. Een specifieke vraag, vind je het oké als...? Een lang gesprek dat duidelijk ergens naartoe bouwde.

Misschien zie je het. Andere kleren. Ander haar. Een andere manier van verschijnen. Nieuwe accounts die gevolgd worden. Nieuwe vriendengroepen. Nieuwe woorden over zichzelf.

Misschien voel je het zonder bewijs. De tiener lijkt iets uit te zoeken. Is stiller geworden. Zit op een andere manier op de telefoon. Kijkt je soms aan alsof die afwacht of het veilig is om iets te zeggen.

Misschien hoor je het ergens anders. Op school. Van een andere ouder. Van een broer of zus. Van een vriend. Het kan zijn dat de tiener bij anderen uit de kast is gekomen voordat die het jou vertelt.

Misschien lees je het moment van de tijdgeest verkeerd. Soms is het verkennen van een tiener echt en blijvend. Soms is het een fase van zich verbinden met een vriendengroep, een esthetiek, een gemeenschap. Allebei zijn ze echt. Allebei verdienen ze respect. Het is niet aan jou om binnen een paar weken te beoordelen wat het is; het is aan jou om naast de tiener te lopen, wat het ook is.

Soms zijn er helemaal geen signalen. De tiener zoekt het vanbinnen uit. Het eerste wat je ervan merkt, is wanneer die het je vertelt.

Wat te doen als ze het je vertellen

Het eerste gesprek telt. Een paar dingen helpen.

Ontvang het. Reageer niet meteen. De tiener denkt hier al weken over na, soms maanden, soms jaren. Jij hoort het voor het eerst. Je gezicht doet ertoe. Je eerste woorden doen ertoe. Haal even adem. Dank je dat je het me vertelt. Ik hou van je. Vertel me meer. Dat is genoeg. De rest komt later wel.

Stel niet eerst de vragen die jij wilt stellen. Je zult vragen hebben. Veel. Bewaar ze voor later, of in elk geval voor verderop in het gesprek. De tiener moet eerst gehoord worden voordat die onder de loep wordt gelegd.

Probeer het ze niet uit het hoofd te praten. Weet je het zeker? Misschien is het een fase? Heb je hier echt over nagedacht? Dat soort vragen, ook al zijn ze lief bedoeld, komen over als niet-geloofd-worden. Die hebben ze ergens in hun eigen hoofd al gehoord. Van jou hoeven ze die niet.

Probeer het niet te repareren. Er is niets stuk. Wie ze ook zijn, dat zijn ze. Het is aan jou om naast ze te lopen, niet om ze te herstellen.

Begin niet meteen over geloof, cultuur of wat er in de familie verwacht wordt. Ook niet als dat een grote rol speelt in jullie gezin. Het eerste moment gaat over liefde. De bredere gesprekken komen later wel, in alle rust.

Vraag niet meteen wie het verder weten. De tiener vertelt het je wel. Soms is de ouder de eerste die het weet. Soms de laatste. Allebei kan, en allebei is normaal.

Zeg dat je van ze houdt. Helder. Zonder voorwaarden. Ik hou van je. Dit verandert niets. We komen er samen wel uit, als er iets is om uit te komen.

Vraag wat ze van je nodig hebben. Wat heb je nu van me nodig? Wat zou helpen? Sommige tieners willen een uur praten. Sommige willen een knuffel en dan naar hun kamer. Sommige willen dat je het weet en het dan even laat rusten. Volg hun tempo.

Beloof geen dingen die je niet waar kunt maken. Ik vertel het papa wel, en die vindt het helemaal prima. Dat weet je niet. Beter: Ik vertel het papa. Ik weet niet wat hij gaat zeggen. Ik sta naast je, wat er ook gebeurt.

Wat je breder gezien beter niet doet

Een paar patronen om te vermijden.

Maak het niet over jezelf. Dit had ik nooit gedacht. Ik ben er kapot van. Wat moet oma hier wel niet van denken. Wat je eigen gevoelens ook zijn, de tiener kan ze niet dragen. Verwerk die ergens anders. Bij je therapeut. Bij een vriend. Bij een oudergroep voor ouders van LHBTIQ+-tieners, die bestaan op de meeste plekken. Niet bij de tiener.

Vertel niemand over hun identiteit zonder toestemming. De tiener die het jou heeft verteld, heeft het niet per se aan iedereen verteld. Het de mede-ouder vertellen is een eigen gesprek. Het familie, vrienden, school of wie dan ook vertellen is aan de tiener. Vraag het. Altijd.

Maak het niet het onderwerp van elk gesprek. Ze zijn nog steeds zichzelf. Nog steeds je kind. Nog steeds degene die te veel pizza eet en zijn huiswerk vergeet. Laat niet elk contact nu over hun identiteit gaan. Je hebt een mens voor je, geen kwestie.

Zoek niet de mensen op die je ongemak zullen bevestigen. Sommige gemeenschappen, religieus of cultureel, bieden aan om je te helpen dit aan te pakken. Sommige zijn aardig. Sommige niet. Wees voorzichtig met wie je erbij betrekt. De bredere omgeving kan helpen of kan schaden; kies de mensen die de tiener steunen, niet de mensen die je vertellen wat je wilt horen over hoe je ze kunt veranderen.

Probeer hun identiteit niet uit te stellen of op de lange baan te schuiven. Misschien voel je je over een paar jaar wel anders. Misschien wel, misschien niet. De tiener heeft ruimte nodig om daarachter te komen. Aandringen om te wachten, te onderdrukken of te verbergen helpt niet.

Ga er niet van uit wat hun identiteit betekent voor hun leven. Een tiener die uit de kast komt als homo of lesbisch heeft niet automatisch een bepaald leven voor zich. Een tiener die zegt transgender te zijn heeft niet automatisch een bepaald pad voor zich. Elke tiener vindt zijn of haar eigen versie van wie die is en hoe die wil leven. Schrijf hun leven niet vooraf uit.

Ga niet met de mede-ouder wedijveren over wie het meest steunt. Ik wist het eerder dan papa. Ik wist het altijd al. Papa snapt het niet zoals ik. Maak van hun identiteit geen wedstrijd tussen jullie. De tiener heeft beide huizen nodig als vaste grond.

Straf de onthulling niet af. Als ze het je vertellen, en je voelt enige neiging om als reactie iets in te perken, af te pakken of te straffen, de telefoon, de vriendengroep, de relatie, doe dat dan niet. De onthulling is het geschenk. Die afstraffen leert ze om nooit meer iets te onthullen.

De kant van de mede-ouder

Dit is gevoelig terrein in gezinnen met twee huizen. Een paar patronen.

Kom rustig te weten wat de tiener wil dat de mede-ouder weet. Soms willen ze dat de mede-ouder het te horen krijgt. Soms willen ze het de mede-ouder zelf vertellen. Soms willen ze tijd voordat de mede-ouder het weet. Respecteer het tempo.

Als de tiener het jou heeft verteld en de mede-ouder niet. Dat brengt je in een lastige positie. Ga er zorgvuldig mee om. Wat wil je doen met het vertellen aan papa? Ik wil graag op één lijn met hem staan. Maar ik vertel het hem niet voordat jij er klaar voor bent, tenzij het voor je veiligheid nodig is. In de meeste situaties speelt veiligheid niet; dan kun je het tempo van de tiener respecteren.

Vertel het de mede-ouder op een manier die past bij wat de tiener wil. Sommige tieners willen erbij zijn als de mede-ouder het hoort. Sommige willen dat de mede-ouder het eerst onder vier ogen hoort. Sommige willen dat je de mede-ouder van tevoren voorbereidt. Vraag het de tiener.

Als de mede-ouder waarschijnlijk slecht gaat reageren. Dat komt voor. Sommige mede-ouders worstelen ermee. Sommige zijn ronduit afwijzend. De tiener weet dit misschien en heeft misschien specifieke zorgen. Praat er eerlijk met ze over. Maak samen een plan voor hoe de mede-ouder het te horen krijgt en welke steun er klaarstaat.

Als jij en de mede-ouder fundamenteel van mening verschillen over de identiteit van de tiener. Dit gebeurt. De ene ouder bevestigt; de andere niet. Dat is zwaar voor de tiener. Wat jij als steunende ouder te doen hebt, is zichtbaar stabiel zijn, duidelijk een veilige grond zijn, en de tiener laten weten dat jouw liefde onvoorwaardelijk is, ook als die van de bredere familie dat niet is. Wat er tussen jullie als ouders speelt, is wat het is; wat de tiener nodig heeft, is die vaste grond.

Als het huis van de mede-ouder na de onthulling op een of andere manier onveilig wordt. Sommige huizen worden na een coming-out vijandig. Verbale vijandigheid, het inperken van activiteiten, pogingen om de tiener te veranderen. Als dit gebeurt, moet de veiligheid van de tiener voorop staan. Dat kan betekenen: meer tijd doorbrengen bij het steunende huis, hulp van buiten erbij halen, of, in ernstige gevallen, contact opnemen met Veilig Thuis. Module 17, Wanneer de andere ouder niet oké is, gaat dieper op dit terrein in.

Als beide ouders steunend zijn maar van elkaar verschillen in de praktijk. Namen, voornaamwoorden, hoe je het noemt, hoe je het de bredere familie vertelt, welke medische of specialistische hulp je zoekt, wanneer je een geliefde aan de familie voorstelt. Stem af. Word het eens, zo veel als kan. Verschillen in de praktische uitvoering zijn oké; verschillen in fundamenteel respect niet.

De bredere steun

Een paar praktische punten.

Steun voor LHBTIQ+-jongeren bestaat op de meeste plekken. COC Nederland is de belangenorganisatie voor lhbti'ers en heeft afdelingen door het hele land; via Jong&Out organiseert het activiteiten en ontmoetingen voor jongeren. Voor vragen over seksualiteit, relaties en gender is Sense.info er, het platform van Rutgers en de GGD. De tiener die toegang heeft tot dit soort plekken staat er veel beter voor dan de tiener die alles in z'n eentje uitzoekt. Help ze er een te vinden als ze dat willen.

Therapie kan helpen, als de tiener dat wil. Niet om iets aan wie ze zijn te repareren; om te helpen de bredere ervaring te verwerken van het tiener-zijn in hun specifieke situatie. Uit de kast komen, omgaan met reacties uit de familie, een identiteit opbouwen. Een therapeut met ervaring met LHBTIQ+-jongeren is daarbij nuttiger dan een algemene. Je huisarts kan je verwijzen; via de praktijkondersteuner ggz of de jeugd-ggz vind je hulp die hierbij past.

Ook voor ouders bestaat er steun. Ouder- en familiegroepen, online fora, boeken, podcasts. Switchboard biedt een luisterlijn waar je terechtkunt met vragen of twijfels. De ouder die dit zwaar vindt, kan een eigen plek vinden, weg van de tiener. Dat helpt je je eigen reacties te verwerken zonder de tiener tot publiek te maken.

Medische en specialistische hulp is een eigen gesprek. Sommige tieners willen na verloop van tijd een specifiek medisch traject in. Sommige niet. Sommige veranderen van gedachten. Het is niet aan een artikel als dit om dat in kaart te brengen; het juiste pad ligt tussen de tiener, de familie en specialistische zorgverleners die met jongeren werken. In Nederland verloopt dat onder meer via de genderpoli's bij de academische ziekenhuizen; Transgender Netwerk Nederland kan wegwijs maken. Houd er rekening mee dat de wachtlijsten hier lang zijn, dus is het goed om vroeg te beginnen als je tiener die kant op wil. De betrokken professionals begeleiden het gezin verder.

De gemeenschap doet ertoe. Sommige tieners vinden hun gemeenschap snel. Sommige hebben er jaren voor nodig. Het gezin dat de tiener helpt om in contact te komen met bevestigende vrienden, rolmodellen, boeken, muziek en stemmen online, doet belangrijk werk. De gemeenschap draagt een deel van wat het gezin alleen niet kan dragen.

Wanneer het verkennen van de tiener in de loop van de tijd verandert

Een noot voor de lange lijn.

Bij sommige tieners is de identiteit, als ze volwassen worden, anders dan hoe ze die op hun vijftiende of zestiende onder woorden brachten. Ook dat is normaal. Identiteit is een proces. Het verloopt niet altijd in een rechte lijn.

Dat is geen reden om te wachten, om uit te stellen, om aan te dringen op eerst maar eens zeker weten. De tiener heeft het recht om te benoemen wie die nu is, en om later te veranderen als het zo loopt. Het is aan jou om naast de tiener te lopen door wat het op dat moment ook is, en open te staan voor wat het wordt.

Een tiener die later zegt ik dacht dat ik X was, nu denk ik dat ik Y ben verdient hetzelfde respect als de tiener die nooit verandert. Dat naast-elkaar-lopen hangt niet af van de bestemming.

Wanneer de gezinscontext moeilijker ligt

Een rechtstreekse noot.

In sommige gezinnen maakt de culturele, religieuze, juridische of sociale context het verkennen van een identiteit moeilijker. Het gezin kan echte gevolgen ondervinden van de keuzes van de tiener. Sommige van die gevolgen zijn ingebeeld; sommige zijn echt.

In zo'n context heb jij als steunende ouder het zwaarder. Er is nog steeds een weg. Die loopt meestal via:

• Helder zijn, onder vier ogen, dat je onvoorwaardelijk van de tiener houdt.
• De tiener helpen om de bredere context veilig te navigeren, en daarbij goed nadenken over wie het verder weet.
• Ze, waar het kan, verbinden met bredere steun buiten het gezin.
• Je eigen ongemak, als dat er is, weg van de tiener houden.
• Samenwerken met de mede-ouder, als die ook steunend is, als één front.
• Hulp van buiten zoeken voor jezelf, de tiener en het gezin.

De tiener in een moeilijke gezinscontext heeft een veilige grond onder vier ogen harder nodig dan een veilige grond in het openbaar. De ouder die die grond biedt, doet een van de belangrijkste dingen die een ouder kan doen. Ook als de bredere omgeving nog niet veilig kan zijn, kan de band tussen ouder en tiener dat wel zijn.

De langere boog

De meeste tieners die hun identiteit verkennen, komen met stabiele steun van het gezin de volwassenheid in met een helder gevoel van wie ze zijn en een sterke band met de ouders die naast ze liepen. De jaren vlak na de onthulling kunnen zwaar zijn. De jaren daarna zakken vaak in een rijkere band dan er daarvoor was.

Sommige tieners, van wie de families niet naast ze konden lopen, raken die familie voor een tijd kwijt. Velen vinden later weer aansluiting, als de families hun eigen werk hebben gedaan. Sommige niet. De prijs van een niet-steunende reactie is echt, en duurt een leven lang.

Jij kunt de ouder zijn die naast ze liep. De mede-ouder kan dat ook. Ook als jullie bredere familie, omgeving of context ermee worstelt, kunnen jullie tweeën de vaste grond zijn die hun jeugd doorkomelijk maakt, hun volwassenheid mogelijk, en hun band met de familie duurzaam.

Tot slot

Een jaar na het gesprek. Ze gaat door het leven onder een naam die ze zelf koos. De mede-ouder gebruikt die. Jij gebruikt die. Haar oma gebruikt die, grotendeels. Er is één moeilijke familielunch geweest. Er is veel gepraat. Haar therapeut heeft geholpen. Ze heeft een vriendengroep die haar kent als zichzelf.

Vanavond is ze thuis. Ze staat in de keuken, op haar telefoon. Ze lacht om iets op het scherm en laat het je zien. Jij lacht ook. Ze gaat terug naar het scherm. De hond komt binnenlopen.

Straks app je de mede-ouder. Morgen is ze daar. De mede-ouder en jij praten elke week, soms vaker. Het gezin vindt, op zijn eigen manier, zijn vorm. Het ziet er niet uit als het gezin dat je voor je zag toen ze klein was. Het is, op sommige manieren, dieper dan dat gezin had kunnen zijn.

Het komt goed met haar. Het pad voor haar is van haar. Het thuis achter haar, in beide huizen, staat stevig. De draad houdt.

Hou vol.