De taalexplosie bij je peuter

Module 02 · Peuters & zindelijk worden · Artikel 12 · Wave 3 · 0-3 jaar

---

Ze is tweeëntwintig maanden. Al een half jaar komen er gestaag woordjes bij. Afgelopen vrijdag, in de supermarkt, wees ze naar een pak koekjes en zei heel duidelijk: meneer Bolletje. Jij stond daar met de kar en had geen idee wat ze bedoelde. Je zei wat. Ze zei nog een keer meneer Bolletje, nu met meer nadruk, en keek naar je op.

Die avond appte je haar mede-ouder. Ze zei meneer Bolletje in de supermarkt. Enig idee? Drie minuten later: Zo noemen wij het mannetje op het koekjespak. Lang verhaal.

Je moest lachen in de keuken. In die lach zit van alles. Tederheid voor haar. Verbazing over hoeveel ze al meedraagt. En een klein besef: haar woordenschat is inmiddels groter dan de taal die jullie samen delen, want een deel van haar taal woont in een huis waar jij niet komt.

Dit artikel sluit Module 02 af. Het gaat over de taalexplosie van 18 tot 36 maanden, over wat er in die periode gebeurt in de ontwikkeling, over wat daarvan zo eigen is aan het leven in twee huizen, en over hoe het er vanuit haar kant uitziet terwijl ze taal uit beide huizen samenbrengt tot één stem.

Wat er gebeurt

Tussen 18 en 24 maanden maken de meeste kinderen een sprong. Tot dan toe komen er langzaam woorden bij, een of twee per week tussen de 12 en 18 maanden. Daarna gaat het sneller. De woordenschatexplosie. Nieuwe woorden in een tempo van een paar per dag. Een actieve woordenschat die groeit van rond de 50 woorden op 18 maanden naar 300 of 400 op 24 maanden. De eerste tweewoordzinnetjes komen. Rond 30 maanden zinnetjes van drie of vier woorden. Rond 36 maanden praten de meeste kinderen in herkenbaar grammaticale zinnen, met een woordenschat van zo'n duizend woorden.

Dit is de grootste leercurve van de eerste jaren. Het brein doet iets heel specifieks in deze periode. Het herkent patronen, koppelt klank aan voorwerp, brengt zinsbouw samen. Het vermogen is enorm, en het speelt zich live af, onder de ogen van de volwassenen om haar heen.

In één huis komt de input van dezelfde vaste groep volwassenen. Ouders, broers en zussen, misschien een opa of oma of een oppas. De woordenschat krijgt vorm door de ritmes en rituelen van dat huishouden.

In twee huizen komt de input van twee huishoudens. Elk met zijn eigen taaltextuur. Elk met woorden die het andere huis er niet in ziet gaan.

Elk huis heeft zijn eigen taal

Sta hier even bij stil. Elk huis heeft honderden kleine stukjes taal die geen bewuste keuze zijn, maar die wél bepalen wat het kind hoort.

De namen voor eten. Pasta in het ene huis, spaghetti in het andere. Melk in het ene, koemelksap in het andere. Brood in het ene, boterham in het andere.

De woorden voor lijfelijke dingen. Plassen of piesen of een kleine boodschap. Poepen of een grote boodschap of kaka. Peuters 02 ging over waarom je die juist wél op elkaar afstemt. Buiten het zindelijk worden hoeven veel van die kleine lijfwoorden niet gelijk te zijn, en dat zijn ze ook niet.

De woorden voor gevoelens. Het ene huis zegt boos. Het andere zegt chagrijnig. Het ene zegt van streek. Het andere zegt verdrietig.

Vaste zinnetjes. Daar gaan we dan. Welterusten, slaap lekker. Tot zo. Dit is de verbale vingerafdruk van een huishouden, meestal onzichtbaar voor wie erin zit, opvallend zodra je het van buitenaf hoort.

Liedjes. Het slaapliedje dat de ene ouder zingt, is een ander dan het slaapliedje van de andere ouder. Beide liedjes belanden uiteindelijk in het repertoire van het kind.

Grapjes. Waar is de poes nou? is bij het ene huis misschien een terugkerend grapje en bij het andere niet. De peuter pikt het grapje op bij het ene huis en neemt het mee naar het andere, waar het zonder context landt en eerst voor verwarring zorgt, dan voor een beleefd lachje, en soms voor een nieuw grapje dat uit het misverstand ontstaat.

Over 18 maanden taalexplosie loopt dat flink op. Tegen de tijd dat ze drie is, heeft ze eigenlijk twee huiselijke dialecten in haar woordenschat, in elkaar geschoven tot één stem.

Hoe het er vanuit haar kant uitziet

De peuter beleeft dit niet als wisselen tussen twee talen. Ze beleeft het als taal. Het woord is het woord. Ze zegt meneer Bolletje in de supermarkt, want zo heten koekjes nou eenmaal. Dat de ene ouder die uitdrukking nog nooit heeft gehoord, is voor haar geen tegenspraak.

Dit is een van de dingen die ouders in het begin soms verrassen. Het kind zegt iets wat duidelijk uit het andere huis komt, hardop, waar de eerste ouder bij is, zonder enig besef dat het ergens vandaan komt. Voor de peuter is al haar taal één taal. Dat het ene huis sommige woorden aandraagt en het andere weer andere, is voor haar onzichtbaar.

Ze merkt het wel als een huis een woord niet begrijpt. Meneer Bolletje krijgt een wat in de supermarkt. Na twee of drie van zulke rondjes laat ze het huiseigen woord vaak vallen in het huis waar het niet landt. Of ze legt het uit. Meneer Bolletje staat op het koekjespak.

Het vermogen om die aanpassingen te maken groeit geleidelijk. Op 22 maanden blijft ze het woord meestal gewoon herhalen, met een verbaasde blik. Op 30 maanden schakelt ze vaak vanzelf. Tegen 3,5 jaar bewegen de meeste kinderen soepel tussen de twee huiselijke dialecten, vaak zonder dat ze doorhebben dat ze het doen.

Wanneer er twee talen in het spel zijn

Sommige gezinnen spreken in elk huis een andere taal. Dat komt vaker voor dan in dit veld soms wordt erkend. Een uit elkaar gegaan stel waarbij de ene ouder de dominante taal spreekt en de andere een thuistaal. Een ouder die met het kind is verhuisd en het nu in een ander land opvoedt. Een samengesteld gezin waarbij het ene huis tweetalig is en het andere niet.

Een paar dingen die hierbij goed zijn om te weten:

• Tweetalige kinderen ontwikkelen taal in hetzelfde tempo als eentalige kinderen, als je over beide talen samen meet. In elke taal afzonderlijk hebben ze tot een jaar of 3,5 misschien een kleinere woordenschat, maar de totale woordenschat is vergelijkbaar.
• De twee talen hebben echte input nodig. Passief contact, televisie of af en toe op bezoek, levert geen actieve tweetaligheid op. De minderheidstaal moet zeker 30 procent van de wakkere tijd van het kind de taal van één ouderhuis zijn.
• Woorden uit beide talen door elkaar gebruiken in één zin is normaal op deze leeftijd. Ik wil su (Turks voor water) is geen verwarring, maar de peuter die grijpt naar het woord dat ze heeft.
• Twee huizen kunnen sterke tweetaligheid juist dragen, als beide ouders zich eraan committeren. Vanuit de peuter bekeken is elk huis een eentalige omgeving. De grens is de deur.
• Broers, zussen, leeftijdgenootjes en schermtijd kunnen de balans verschuiven. De minderheidstaal is meestal de kwetsbaarste en is gebaat bij wat meer bewuste steun.

Dit is een onderwerp met veel diepte, en dit artikel gaat het niet volledig behandelen. De aanbeveling: als je gezin twee- of meertalig is, zie het dan als een kans en niet als een complicatie. Het brein van je kind kan het in ontwikkeling prima aan.

Wat de huizen vanzelf delen

Sommige woorden zijn universeel. Haar naam, de namen van de ouders, de namen van broers en zussen, de naam van het knuffelbeest, de woorden voor ja, nee, meer, op. Die komen via beide huizen tegelijk in haar woordenschat.

Sommige woorden zijn klinisch en moeten op elkaar aansluiten. De woordenschat rond zindelijk worden (Peuters 02 en 07). De namen voor lichaamsdelen die de ouders gebruiken als ze zich pijn heeft gedaan of ziek is.

Sommige woorden hoeven niet op elkaar aan te sluiten en doen dat ook niet. Pasta of spaghetti. De vaste zinnetjes. Het slaapliedje. Die verschillen horen bij de textuur van haar wereld en hoeven niet gladgestreken te worden.

De grens loopt ongeveer zo: woorden die in beide huizen hetzelfde moeten betekenen, zoals zindelijk worden, veiligheid en herkenning, sluiten op elkaar aan; woorden die alleen het huis zelf beschrijven, zoals etensnamen, liedjes, grapjes en koosnaampjes, niet.

Wat helpt

Een paar lichte dingen die de taalontwikkeling ondersteunen zonder dat je hem probeert te sturen:

Lees voor in beide huizen, met overlap én verschil. Sommige boeken zou je in beide huizen moeten lezen. Hetzelfde boek, met dezelfde woorden, geeft de peuter een vast taalanker. Andere boeken mogen juist eigen zijn aan elk huis. Die mix van vast en wisselend is goed voor de taalontwikkeling.

Praat met haar in een echt gesprek, niet in commentaar. Peuters leren taal sneller van echt contact dan van uitgelegd krijgen hoe dingen heten. Stel vragen. Wacht op antwoord. Laat haar erop terugbrabbelen. Beide huizen kunnen dit los van elkaar doen.

Verbeter elkaars huiselijke dialect niet. Als ze thuiskomt met meneer Bolletje, zeg dan niet wat een onzin. Zeg o, dat is het mannetje van de koekjes! Vertel eens over hem. De verbeterende reactie legt de taal stil. De nieuwsgierige reactie opent haar.

Let op de nieuwe woorden. De meeste ouders onderschatten hoeveel woorden hun kind op een gegeven moment al heeft. Eens per week in je hoofd het lijstje langslopen is leuk en nuttig. De lijn over de tijd telt meer dan het exacte getal.

Vraag het je mede-ouder voor je iets aanneemt, als iets vreemd lijkt. Taal uit twee huizen kan zinnetjes opleveren die buiten hun context raar klinken. Meneer Bolletje in de supermarkt is geen teken van iets. Het is een woord dat in jouw woordenschat nog geen plek heeft gevonden.

Wanneer de taalontwikkeling echt achterloopt

De taal van de meeste peuters ontwikkelt zich binnen een brede, normale marge. Een paar dingen verdienen aandacht:

• Minder dan 50 woorden op 24 maanden
• Geen tweewoordzinnetjes op 24 tot 30 maanden
• Woorden die ze eerder had en nu verdwijnen (taal die terugloopt is zorgelijker dan taal die langzaam op gang komt)
• Geen reactie op haar naam
• Moeite met het begrijpen van eenvoudige opdrachten
• Spraak die voor onbekende volwassenen flink lastiger te verstaan is dan voor de ouders

Als een van deze dingen speelt, is een gesprek bij het consultatiebureau, de huisarts of een logopedist de moeite waard. Het consultatiebureau houdt de taalontwikkeling sowieso bij. De meeste peuters in deze marge blijken laatbloeiers; bij sommige speelt iets specifieks, zoals het gehoor, de mondmotoriek of de taalverwerking, dat baat heeft bij vroege hulp.

De langere lijn

Op haar vierde praat ze in lange zinnen. Op haar vijfde vertelt ze verhalen. Op haar zesde leest ze het begin van woorden op borden. De taalexplosie van 18 tot 36 maanden is het fundament dat haar verdere taalleven mogelijk maakt.

Wat ze tegen het einde van deze periode heeft opgebouwd, is één stem die put uit twee huizen. De supermarktkoekjes hebben een naam die van de ene plek kwam. Het slaapliedje heeft woorden uit een andere. De koosnaampjes, de etensnamen, de liedjes, de grapjes, de taal van gevoelens: het is allemaal in haar stem in elkaar geschoven, op een manier die voor haar naadloos is, ook al is het stuk voor stuk te herleiden tot bepaalde huizen en bepaalde mensen.

Zo ziet integratie eruit op het niveau van taal. Niet twee aparte woordenschatten die met elkaar verzoend moeten worden, maar één stem die twee huizen in zich draagt. Net zoals haar lichaam de dubbele kaart van twee bedden vasthoudt, houdt haar taal de dubbele kaart van twee huiselijke dialecten vast.

Tot slot

De supermarkt. De koekjes. Meneer Bolletje. Je moest lachen in de keuken.

Die lach klopte. Wat ze zei is het zichtbare stukje van een onzichtbaar proces dat al die tijd al loopt, en waar de ouders van buitenaf maar glimpen van opvangen. Het kind wordt zichzelf, in taal, met input uit beide huizen, en wat ze wordt heeft meer in zich dan elke ouder afzonderlijk ziet.

Hiermee ronden we de peutermodule af. De volgende module is Schema's & wisselingen. Of je gaat terug naar Slapen & bedtijd, of je kijkt naar het leven van het grotere kind als ze daar bijna naartoe groeit, of je leest het artikel over praten met kinderen als er een ander gesprek speelt. Het werk gaat door. Het lichaam integreert. De taal stelt zichzelf samen.

Vraag haar vanavond, na het eten, eens om je over meneer Bolletje te vertellen. Luister goed. Het verhaal dat ze vertelt zal je verrassen. Er zitten stukjes van beide huizen in, verweven tot een verhaal dat in zijn volle vorm alleen van haar is.

Welterusten.